İçeriğe geç

Tarafından getirildi

logo

Rekabet ve Regülasyon

En yeni haberler, değişiklikler, kararlar, değerlendirmeler…

open menu close menu

Rekabet ve Regülasyon

  • Anasayfa
  • Hakkımızda

Richard A. Posner’in Ardından

Yazar Şahin Ardıyok
18 Kasım 2026
  • Rekabet Hukuku
Share on Facebook Share on Twitter Share via email Share on LinkedIn

Hukuka iktisadı öğreten hâkim, oligopol sorunu ve Chicago’dan kalan bir borç

Prof. Richard Allen Posner 10 Kasım 2026 Salı günü Chicago’da, 87 yaşında hayata veda etti. Haberi önce University of Chicago Hukuk Fakültesi duyurdu, ardından Reuters ve Associated Press dünyaya ulaştırdı. Rekabet hukuku, regülasyon ve hukuk ve ekonomi ile uğraşan herkes için bu haber bir dönemin kapandığı anlamına geliyor. Benim için ise biraz daha kişisel. Meslek hayatım boyunca ilgi duyduğum alanların neredeyse hepsinde yolun başında onun bir makalesi ya da kitabı durur. Doğal tekeller, düzenleyici kurumlar, pazar gücü, oligopol, ispat. Bu alanların peygamberi dense abartı olmaz. Üstelik kendisini yalnız okumadım, 2003-2004 akademik yılında Chicago’da onunla çalışma şansını da buldum.

Bu yazı bir anma yazısı. Hayatını, akademisyenliğini, Chicago okulu içindeki yerini, hâkim olarak bıraktığı izi ve kitaplarını toparlamaya, aralarına da kendi küçük hikâyemi yerleştirmeye çalışacağım. University of Chicago Hukuk Fakültesi’nin Posner’in vefatından bir hafta sonra yayımladığı anma yazısındaki meslektaş anlatımlarından da yararlanacağım.[1]

New York’tan Chicago’ya

Posner 11 Ocak 1939’da New York’ta doğdu. Yale’de İngiliz edebiyatı okudu ve 1959’da mezun oldu. Hukuka edebiyattan gelmiş olması sonradan yazdığı her şeyde hissedilir. Harvard Hukuk Fakültesi’ni 1962’de birinci olarak bitirdi, Harvard Law Review’un editörlüğünü yaptı. Ardından Yüksek Mahkeme’de Yargıç William J. Brennan’ın yanında bir yıl kâtip olarak çalıştı. İleride muhafazakâr hukuk düşüncesinin en parlak isimlerinden biri sayılacak bir hukukçunun kariyerine, Mahkeme’nin en liberal üyelerinden birinin yanında başlamış olması hayatının ilk ironisidir, son ironisi de olmayacaktır.

Sonraki beş yılı Washington’da geçti. Federal Ticaret Komisyonu (FTC)’nda kurul üyesi Philip Elman’ın danışmanı oldu, sonra Adalet Bakanlığı’nda Başsavcı Vekilliği ofisinde, Thurgood Marshall’ın yanında çalıştı ve hükümet adına Yüksek Mahkeme’de davalar savundu. Bunların arasında dikey kısıtlamalara ilişkin ünlü Schwinn davası da vardır. Posner o davada hükümetin katı tezini savunmuş, birkaç yıl sonra akademisyen olarak aynı içtihadı en sert biçimde eleştirenlerden biri olmuştur. 1967-1968’de Başkan Johnson’ın İletişim Politikası Çalışma Grubu’nun kıdemli hukukçu olarak yer aldı. Telekomünikasyon ve doğal tekel konularına ilgisi bu dönemin ürünüdür.

1968’de Stanford Hukuk Fakültesi’nde öğretim üyeliğine başladı. Orada, Chicago’dan emekli olup Stanford’a yerleşmiş olan ünlü iktisatçılar Aaron Director’la ve George Stigler’le tanıştı. Kendi anlatımıyla iktisadı asıl bu iki isimden öğrendi. Bir yıl sonra, 1969’da University of Chicago Hukuk Fakültesi’ne geçti ve hayatının geri kalanında orada kaldı. 1972’de Journal of Legal Studies’i kurdu. 1973’te Economic Analysis of Law onun liderliğinde yayın hayatına başladı. 1977’de William Landes ve Andrew Rosenfield’le[2] birlikte, iktisadi analizi dava pratiğine taşıyan danışmanlık şirketi Lexecon’u kurdu.

1981’de muhafazakâr Cumhuriyetçi Başkan Reagan onu, Chicago’da bulunan Yedinci Daire Federal Bölge İstinaf Mahkemesi’ne atadı. 1993-2000 arasında mahkemenin başkanlığını yürüttü. Otuz altı yıl süren hâkimliği boyunca yaklaşık 3.300 karar yazdı ve bunları bizzat yazdı. Amerikan istinaf hâkimlerinin çoğu karar taslaklarını kâtiplerine yazdırır, Posner ise ilk taslağı kendisi kaleme alır, kâtiplerinden eleştiri ve araştırma isterdi. Bu arada üniversitedeki derslerini hiç bırakmadı ders vermeye devam etti. 1987’den itibaren hukuk ve edebiyat dersleri de vermeye başladı. 1999’un sonunda Microsoft davasında Yargıç Jackson tarafından arabulucu olarak görevlendirildi, aylar süren görüşmeler 2000 baharında sonuçsuz kaldı. 2004’ten 2014’e kadar Nobel ödüllü iktisatçı Gary Becker’le birlikte, her hafta bir konuyu karşılıklı tartıştıkları Becker-Posner Blog’unu yazdı[3].

Posner’in bu üretkenliğin arkasında sıra dışı bir çalışma disiplini vardı. Benim de yüksek lisansımı yaparken kampüse yakın olduğu için oturduğum Chicago’nun Hyde Park semtinde, üniversiteye yürüme mesafesinde yaşadı. Akşamları ve hafta sonları yazardı. Kedilerine düşkünlüğü meşhurdu. Law School’un anma yazısına göre diğer federal yargıçlarla birlikte bir kedi sevenler derneği bile kurmuştu. Bir söyleşide kendi mizacını kedisininkine benzetmiş, soğuk, mesafeli ve oyunbaz olduğunu söylemişti. Onu tanıyanlar bu tarifin yarısının doğru olduğunu, öğrencilerine ve genç meslektaşlarına ayırdığı vaktin ise bu tarife hiç uymadığını anlatır. Vefatının ardından yazılan anma yazılarının çoğunda aynı gözlem tekrarlanıyor. Tanımadığı bir akademisyenin ya da öğrencinin gönderdiği taslağı okur ve cevapsız bırakmazdı.

2 Eylül 2017’de, kendi ifadesiyle avukat tutacak imkânı bulunmayan davacıların mahkemede gördüğü muameleden duyduğu rahatsızlık nedeniyle, beklenmedik biçimde emekli oldu. Avukatlarının sonradan açıkladığına göre kürsüden ayrılmasından yaklaşık altı ay sonra kendisine Alzheimer teşhisi konmuştu. Son yıllarını bu hastalıkla geçirdi. Geride eşi Charlene Horn ile oğulları Kenneth ve kendisi de Chicago’da hukuk profesörü olan Eric Posner kaldı. Fakülte dekanı Adam Chilton’ın sözleriyle, bu kadar üretken, etkili ve meraklı bir hukukçu bir daha görülmemişti. Yirminci yüzyılın en çok atıf alan hukukçusu olduğu yolundaki tespit artık bir klişe hâline geldi, ama doğru bir klişe.

Chicago okulu ve Posner

Posner’i anlamak için Chicago okulunun iki ayrı damarını ayırmak gerekir. Birincisi, 1940’ların sonundan itibaren Aaron Director’ın (daha sonra Adalet Bakanlığı da yapacak) Edward Levi ile birlikte verdiği antitröst dersinden doğan damardır. Director çok az yazdı, ama öğrencileri çok yazdı. Bork, Bowman, McGee ve Telser; bağlama, yıkıcı fiyatlama, yeniden satış fiyatının belirlenmesi gibi uygulamaların o güne kadar kabul edilen açıklamalarını fiyat teorisinin süzgecinden geçirdiler ve çoğunun etkinlik gerekçeleriyle antirekabetçi etkilerinin sınırlı olabileceğini gösterdiler. İkinci damar Ronald Coase’un 1960 tarihli sosyal maliyet sorunu makalesiyle ve Journal of Law and Economics ile başlar, Stigler’in regülasyon teorisi ve Becker’in suç ve ceza iktisadıyla genişler. Bu ikinci damar, iktisadı yalnız piyasaları düzenleyen rekabet hukuku ve regülasyonlar gibi hukuk dallarına değil, hukukun tamamına uygulama iddiasındadır.

Bu iki damarın neye karşı geliştiğini de hatırlamak gerekir. 1950’lerin ve 1960’ların Amerikan antitröst uygulamasına Harvard’da gelişen yapı, davranış ve performans paradigması hâkimdi. Yoğunlaşmış pazar yapısının kendiliğinden kötü performans doğurduğu kabul ediliyor, küçük pazar paylarına ulaşan birleşmeler dahi yasaklanıyor, dikey kısıtlamaların hemen hepsi per se hukuka aykırı sayılıyordu. Yüksek Mahkeme’nin o dönemdeki birleşme kararları için bir yargıcın karşı oyunda yazdığı gibi, davalardaki tek tutarlılık hükümetin her zaman kazanmasıydı. Chicago okulu bu tabloya, hukuki kuralların iktisadi sonuçlarını sorarak itiraz etti.

Posner bu iki damarın birleştiği yerdir. Antitröstte Director geleneğinin ikinci kuşağını, bir başka istinaf yargıcı ve Chicago profesörü olan Frank Easterbrook’la birlikte, o temsil eder. 1979 tarihli “The Chicago School of Antitrust Analysis” makalesi bu geleneğin hem tarihçesi hem savunmasıdır. Orada Chicago ile Harvard arasındaki farkın artık eskisi kadar keskin olmadığını, çünkü Chicago’nun temel önermelerinin ana akım hâline geldiğini yazmıştı. Haklıydı da. 1977 tarihli Sylvania kararıyla başlayan ve dikey kısıtlamalarda per se yasaktan hukuka uygunluk karinesine doğru ilerleyen çizgi, 1984 Birleşme Rehberi, yıkıcı fiyatlamada hasat şartı, hepsi bu etkinin izini taşır.

Öte yandan Posner, Chicago okulunun karikatürüne hiç benzemedi. Bork’un aksine, yatay anlaşmalar ve örtülü danışıklı davranış konusunda döneminin çoğu yazarından daha müdahaleci bir çizgi savundu. Aşağıda anlatacağım oligopol tartışması bunun en açık örneğidir. Regülasyonda da durum benzerdir. Stigler’in ele geçirme teorisini benimsemiş, ama onu olduğu gibi tekrarlamamıştır. 1971 tarihli “Taxation by Regulation” makalesinde, regülasyonun yalnız üreticilere rant aktarmadığını, çapraz sübvansiyon yoluyla belirli tüketici gruplarına kaynak aktaran örtülü bir vergi ve harcama mekanizması gibi de çalıştığını gösterdi. 1974 tarihli “Theories of Economic Regulation” ise kamu yararı teorisini ve ele geçirme teorisini aynı soğukkanlılıkla eleştiren, bugün hâlâ regülasyon derslerinin ilk haftalarında okutulan bir metindir. Regülasyon hukuku derslerimde Stigler, Posner, Peltzman ve Becker’i yıllarca aynı hafta okuttum. Chicago’da Sam Peltzman’ın öğrencisi olmuş ve onu Bilkent Üniversitesinde birkaç kez misafir konuşmacı olarak ağırlamış biri için bu sıralama biraz da vefa borcuydu.

Okulun içinde de her zaman uyum içinde değildi. Coase, iktisadın hukukun her alanına bu kadar iddialı biçimde yayılmasını ihtiyatla karşılıyordu. Posner 1990’ların başında yeni kurumsal iktisat üzerine yazdığı eleştirel bir değerlendirmede Coase’un yaklaşımını teoriden kaçınmakla suçlayınca, Coase’dan alışılmadık sertlikte bir cevap aldı. İki ismin birbirine mesafesi, hukuk ve ekonominin tek sesli bir hareket olmadığının iyi bir hatırlatmasıdır. Posner model kurmayı ve genellemeyi severdi, Coase ise tek tek kurumların nasıl işlediğine bakılmasını isterdi. Bugün ikisinin de haklı olduğu yerleri görebiliyoruz.

1969 tarihli “Natural Monopoly and Its Regulation” makalesini ayrıca anmalıyım. Posner orada, doğal tekel sayılan sektörlerde fiyat ve giriş regülasyonunun maliyetlerinin çoğu zaman faydalarını aştığını, regüle edilmeyen bir doğal tekelin yaratacağı zararın sanıldığı kadar büyük olmadığını ileri sürmüştü. Doğal tekeller ve düzenleyici kurumlar üzerine Prof. Dr. Yalçın Karatepe danışmanlığında yüksek lisans tezimi yazarken en çok tartıştığım metinlerden biri buydu. Katılmadığım yerleri de oldu, ama bir tezi kurmak için karşısına alınacak daha iyi bir metin bulmak zordu.

Hukukun iktisadi analizi

Posner’in hukuk düşüncesine asıl katkısı, iktisadi analizi antitröst ve regülasyon gibi “doğal” alanlarından çıkarıp haksız fiil, sözleşme, mülkiyet, ceza, usul ve delil hukukuna, hatta aile hukukuna taşımasıdır. Coase ve Calabresi kapıyı aralamıştı. Posner içeri girip bütün odaları dolaştı.

1972’de Journal of Legal Studies’in ilk sayısında yayımlanan “A Theory of Negligence” bu programın manifestosu sayılır. Posner 1875-1905 arasındaki yüzlerce istinaf kararını inceleyerek, kusur sorumluluğunun ahlaki bir kınama aracı olmaktan çok, kazaların ve kazalardan kaçınmanın toplam maliyetini en aza indiren bir mekanizma gibi çalıştığını savundu. Yargıç Learned Hand’in 1947’de formüle ettiği ölçüt bu okumanın merkezindedir. Tedbirin maliyeti, zararın olasılığı ile büyüklüğünün çarpımından küçükse tedbiri almayan kusurludur. Bugün hukuk fakültesi öğrencilerinin Hand formülünü bir iktisat önermesi olarak öğrenmesi büyük ölçüde Posner’in eseridir.

Buradan daha iddialı bir teze geçti. Ortak hukuk (Common Law), yani hâkim yapımı hukuk, büyük ölçüde etkinliği gözetiyormuş gibi açıklanabilir. Hâkimler bunu bilerek yapmıyor olabilir, ama kurallar zaman içinde kaynakları en çok değer verenin eline geçiren, işlem maliyetlerini azaltan ve kazaları ucuza önleyebilecek tarafa sorumluluk yükleyen bir yapıya doğru evrilmiştir. Bu pozitif tezin yanına bir de normatif tez koydu. Hukukun amacı toplumsal refahı azamiye çıkarmak olmalıdır. 1981 tarihli The Economics of Justice bu “refah maksimizasyonu” ilkesinin en ayrıntılı savunusudur. Ronald Dworkin’in refahın kendi başına bir değer olup olmadığını sorgulayan eleştirisi ve onu izleyen tartışma, yirminci yüzyılın son çeyreğinde hukuk felsefesinin en verimli kavgalarından biridir. Posner bu tartışmadan değişerek çıktı. 1990’lardan itibaren refah maksimizasyonunu her şeyi açıklayan bir ilke olarak savunmaktan vazgeçti ve kendisini giderek daha açık biçimde pragmatist olarak tanımladı.

Aynı yöntemi öteki alanlara da taşıdı. Sözleşme hukukunda, ifa etmenin maliyeti karşı tarafın ifadan beklediği yararı aştığında borçlunun tazminat ödeyip sözleşmeden dönmesinin toplumsal olarak arzu edilir olduğunu savunan etkin ihlal fikrini yaygınlaştırdı ve tazminat kurallarını bu gözle yeniden okudu. Ceza hukukunda, 1985 tarihli makalesinde, ceza yaptırımının asıl işlevinin insanları gönüllü mübadele imkânı varken piyasayı atlamaktan caydırmak olduğunu ileri sürdü. Hırsızlık bu yüzden yalnız tazminle karşılanmaz, çünkü fail malı satın alabilecekken zorla almayı seçmiştir. Nobel iktisat ödüllü arkadaşı Becker’in suç ve ceza modelinden devraldığı caydırıcılık hesabı, yani beklenen yaptırımın ihlalin yol açtığı zararı yakalanma olasılığına bölerek bulunması gerektiği fikri, bugün rekabet hukukunda özel hukuk tazminat davalarında uygulanan üç kat tazminatın ortaya çıkış nedenidir. Öngörülen ceza caydırıcılık için gerekenin altında mıdır, yoksa çok üstünde mi? Bu soruyu sormayı ondan öğrendik.

Yine yüksek lisansım sırasında hukuk ve ekonomi dersini aldığım iktisatçı Landes’le ortak çalışmaları ayrı bir külliyattır. Haksız fiil hukukunun iktisadi yapısı, fikrî mülkiyetin iktisadi yapısı, bağımsız yargının çıkar grubu perspektifinden açıklanması, emsalin bir sermaye stoku olarak incelenmesi. Rekabet hukukçuları için en önemlisi 1981 tarihli “Market Power in Antitrust Cases” makalesidir. Lerner endeksini pazar payı, pazar talep esnekliği ve rakiplerin arz esnekliği cinsinden yazan o basit formül, pazar payının neden tek başına pazar gücü anlamına gelmediğini bir satırda gösterir. Bugün hâkim durum analizinde arz ikamesinden, giriş engellerinden, talebin esnekliğinden söz eden her karar farkında olsun olmasın o makaleyi tekrar eder. 1975 tarihli “The Social Costs of Monopoly and Regulation” ise tekelin toplumsal maliyetinin yalnız dara kaybından ibaret olmadığını, tekel rantını elde etmek için harcanan kaynakların da bu maliyete eklenmesi gerektiğini gösterdi. Rant kollama literatürünün antitrösteki karşılığı budur ve Chicago okulunun tekel karşısında kayıtsız olduğu yolundaki yaygın kanaatin iyi bir düzeltmesidir.

Usul ve delil hukukuna katkısı da daha az bilinir ama aynı ölçüde kalıcıdır. Yanlış karar maliyetleri ile yargılamanın doğrudan maliyetlerinin toplamını en aza indirme fikri, bugün rekabet hukukunda ispat standardı tartışmalarının arkasındaki hata maliyeti çerçevesinin kaynağıdır. İspat yükünü ve ispat ölçüsünü iktisadi bir problem olarak ele alan çalışmaları, idari yaptırım hukukunda ispat üzerine yazan herkesin bir biçimde uğradığı duraklardır.

Oligopol sorunu: Hâkim “piyasanın yapısı böyle” diyemez

Posner’in beni en çok etkileyen yanı, Chicago okulunun diğer isimlerinden ve dönemin iktisatçılarından ayrıldığı bir noktadır. Oligopol sorunu.

Sorun bilinir. Az sayıda satıcının bulunduğu bir pazarda firmalar, bir araya gelip anlaşmaksızın, yalnız birbirlerinin tepkilerini hesaba katarak rekabetçi düzeyin üzerinde fiyatlara ulaşabilir. Ortada bir anlaşma yoksa Sherman Act’in 1. maddesi nasıl uygulanacaktır? Harvard’dan Donald Turner 1962 tarihli ünlü makalesinde bu soruya açık bir cevap vermişti. Oligopolcünün rakiplerinin tepkisini hesaba katması rasyonel, hatta kaçınılmaz bir davranıştır. Ondan rakiplerini yok sayarak fiyat belirlemesini istemek, irrasyonel davranmasını istemektir. Hiçbir mahkeme de böyle bir emri denetleyemez. Dolayısıyla salt bilinçli paralellik anlaşma sayılamaz, sorun davranışsal değil yapısaldır ve çaresi de yapısal olmalıdır. İktisatçıların çoğu da aynı yerde duruyordu. Piyasanın yapısı böyleyse hâkimin yapabileceği bir şey yoktur.

Posner 1969’da Stanford Law Review’da yayımlanan “Oligopoly and the Antitrust Laws: A Suggested Approach” makalesiyle bu kabule itiraz etti. İtirazının iki ayağı vardı. Birincisi iktisadiydi ve Stigler’in oligopol teorisine dayanıyordu. Rekabet üstü fiyat, az sayıda firmanın bulunduğu bir pazarın kendiliğinden ürettiği bir sonuç değildir. Açık olsun örtülü olsun her danışıklı düzen, ortak bir fiyat üzerinde uzlaşmayı, sapmaları tespit etmeyi ve cezalandırmayı gerektirir. Bunlar maliyetli ve iradi faaliyetlerdir. Örtülü danışıklı davranış bu nedenle bir kader değil bir tercihtir ve tercih olan şey caydırılabilir. İkinci ayak hukukiydi. Fiyatını, rakiplerinin de izleyeceği beklentisiyle yükselten ve bu beklentisi gerçekleşen firma ile rakipleri arasında, sözleşme hukukunun bildiği anlamda bir irade uyuşması vardır. Tek taraflı sözleşme icabı ve zımni kabul bundan farklı bir şey değildir. Öyleyse Sherman Act 1. madde, açık bir iletişim olmasa da uygulanabilir.

Bana göre makalenin asıl önemi üçüncü bir noktadadır ve Posner’in hâkimliğini de bu açıklar. Posner’e göre önüne oligopol pazarına ilişkin bir dava gelen hâkim, “ne yapalım, piyasanın yapısı böyle” diyerek dosyayı kapatamaz. Hâkimin işi önündeki uyuşmazlığı çözmektir. Davacı fiyatların rekabetçi düzeyin üzerinde seyrettiğini ve bunun firmaların eşgüdümünden kaynaklandığını ileri sürüyorsa, mahkeme iktisadi delile bakmak zorundadır. Posner bu amaçla iki liste önerdi. Biri pazarın danışıklı davranışa elverişli olup olmadığını gösteren yapısal koşullara ilişkindi. Yoğunlaşma, giriş engelleri, ürünün homojenliği, talebin esnek olmaması, alıcıların dağınıklığı gibi. Diğeri pazarın fiilen rekabetçi olmayan biçimde davrandığını gösteren delillere ilişkindi. Zaman içinde sabit kalan pazar payları, sistematik fiyat ayrımcılığı, fiyat bilgisi değişimi, maliyetle açıklanamayan bölgesel fiyat farkları, özdeş teklifler, talep düşerken artan fiyatlar, olağandışı kârlılık gibi. Antitrust Law’un 2001 baskısında bu listeler on yedi koşul ve on dört delil türüne ulaşmıştı.

Bir örnekle anlatmak daha kolay. Bir bölgede üç çimento üreticisi bulunduğunu, ürünün homojen, talebin fiyata duyarsız, nakliye maliyeti yüzünden dışarıdan girişin zor olduğunu düşünelim. Üç üretici yıllardır aynı gün, aynı oranda zam yapıyor, pazar payları neredeyse hiç değişmiyor, talebin daraldığı yıllarda bile fiyatlar düşmüyor. Toplantı tutanağı, yazışma, tanık yok. Turner’ın çizgisindeki hâkim bu dosyada her üreticinin diğerlerini gözeterek rasyonel davrandığını, ortada bir anlaşma bulunmadığını, pazarın yapısı değişmedikçe sonucun da değişmeyeceğini söyleyecektir. Posner’in çizgisindeki hâkim ise soruyu başka türlü sorar. Bu fiyat düzeyi, üreticiler gerçekten rekabet etseydi ortaya çıkar mıydı? Çıkmazdıysa, onu ayakta tutan nedir? Zamların önceden duyurulması mı, müşterilere tanınan fiyat garantileri mi, bir meslek birliği üzerinden paylaşılan satış verileri mi? Bu sorular sorulmaya başlandığında dosya artık bir yapı dosyası olmaktan çıkar ve bir davranış ya da delil dosyasına dönüşür. Sonunda ihlal bulunmayabilir. Ama hâkim analizini erken kesmeyip işini yapmış olur.

Posner’in önerisi mahkemelerce olduğu gibi benimsenmedi. Yüksek Mahkeme salt bilinçli paralelliği hiçbir zaman ihlal saymadı, 1984 tarihli Monsanto ve 1986 tarihli Matsushita kararları davacıdan bağımsız davranış ihtimalini dışlayan delil istedi. Posner Monsanto’daki bu ifadeyi talihsiz bulduğunu yazmıştır. Ama tartışmanın gidişatını değiştirdi. Paralel davranışa eklenmesi gereken “artı faktörler” içtihadının iktisadi bir içerik kazanmasında, fiyat duyuruları, en çok kayrılan müşteri kayıtları, teslim fiyatı sistemleri ve bilgi değişimi gibi “kolaylaştırıcı eylemler” üzerine bir literatürün doğmasında, Posner’in oligopolü çözülemez bir yapı sorunu olmaktan çıkarıp delille aydınlatılabilir bir davranış sorununa dönüştürmesinin payı büyüktür. Mahkemeler ve rekabet otoriteleri örtülü danışıklı davranışın kendisini yakalayamıyorsa, onu mümkün kılan düzenekleri yakalamaya yönelmiştir. Bunun entelektüel zemini 1969 makalesidir.

Uygulama da bu yönde gelişti. FTC 1970’lerde kahvaltılık gevrek üreticilerine ve akaryakıt şirketlerine karşı açtığı ortak tekel davalarından sonuç alamadı ve ikisini de 1980’lerin başında bıraktı. Ardından kurşunlu benzin katkısı üreticilerinin önceden fiyat duyurusu, teslim fiyatı ve en çok kayrılan müşteri uygulamalarını, aralarında anlaşma olmadığını kabul etmekle birlikte, haksız rekabet yöntemi olarak yasaklamayı denedi. İstinaf mahkemesi 1984’te bu kararı bozdu, ama kolaylaştırıcı eylemler kavramı literatürde ve rehberlerde kalıcı bir yer edindi. Avrupa’da ise İlk Derece Mahkemesi’nin 2002 tarihli Airtours kararında birlikte hâkimiyet için aradığı üç koşul, yani pazarın rakiplerin davranışını izlemeye imkân verecek kadar şeffaf olması, sapmayı caydıracak bir misilleme mekanizmasının bulunması ve dışarıdaki rakipler ile müşterilerin bu dengeyi bozamaması, Stigler ile Posner’in kırk yıl önce tarif ettiği danışıklı düzenin koşullarından başka bir şey değildir.

Bu tartışmayla kitaplardan önce bir dosyada karşılaştım. Rekabet Kurumu’nda uzmanken, pazara yeni giren bir GSM işletmecisinin ulusal dolaşım talebinin iki yerleşik işletmeci tarafından karşılanmamasına ilişkin soruşturmanın raportörlerinden biriydim. Dosyada işletmeciler arasında bir anlaşma ya da uyumlu eylem iddiası yoktu. İki teşebbüs talebi ayrı ayrı, ama aynı sonucu doğuracak biçimde karşılamış ve reddetmişti, konuya ilişkin başlatılan tahkim süreci nedeniyle, imtiyaz sözleşmesinin de tarafı olan o dönemki düzenleyici Telekomünikasyon Kurumu’nun bu piyasa aksaklığını giderici regülasyonları devreye girememişti. Kurul, yapılan soruşturmanın ardından 9 Haziran 2003 tarihli ve 03-40/432-186 sayılı Ulusal Dolaşım kararında, yapısal bir bağ aramaksızın, oligopolistik karşılıklı bağımlılığı kolaylaştıran koşullardan hareket etti. Olgun bir pazar, düşük talep esnekliği, homojen ürün, benzer pazar payları ve maliyetler, şeffaflık, yüksek giriş engelleri. Bu koşullar ile alt ve üst pazar arasındaki bağı ve tarafların davranışını birlikte değerlendirerek Mobil altyapı hizmetlerinde birlikte hâkim durumun dışlayıcı nitelikte davranışlarla kötüye kullanıldığı sonucuna vardı. Karar oyçokluğuyla alındı, birlikte hâkimiyetin ispatı ve zorunlu unsur kavramı bakımından güçlü karşı oylar yazıldı, sonrasında yargıda da tartışıldı. Türk rekabet hukukunda birlikte hâkimiyet teorisinin en erken ve en çok tartışılan uygulamalarından biridir.

O dosyada kullandığımız çerçeve, farkında olarak ya da olmayarak, Turner ile Posner arasındaki tartışmanın tam ortasında duruyordu. Anlaşma yoksa oligopolcülerin paralel davranışı karşısında hukuk ne yapabilir? Pazarın yapısını mı sorumlu tutacağız, yoksa davranışı mı? Karardan birkaç ay sonra Rekabet Kurumu tarafından sağlanan destekle University of Chicago’da LL.M. programına başladığımda aklımdaki soru buydu. O yıl Posner Yedinci Daire’de hâkimdi ve fakültede ders vermeye devam ediyordu. Kendisine, Ulusal Dolaşım dosyasında uyguladığımız teorinin Atlantik’in iki yakasındaki karşılıklarını inceleyen bir bağımsız araştırma çalışması önerdim, yönetmeyi kabul etti. Konu, Amerikan hukukunda Turner’ın sonradan savunduğu ve FTC’nin 1970’lerde denediği “ortak tekel” (shared monopoly) fikri ile Avrupa Birliği hukukunun 82. madde (bugünkü 102. madde) ve birleşme kontrolü üzerinden geliştirdiği “birlikte hâkimiyet” kavramının karşılaştırılmasıydı.

Çalışmada önce oligopolün modern iktisadi analizini, sonra iki hukuk düzeninin danışıklı davranış ve oligopole ilişkin içtihadını ele aldım, ardından birlikte hâkimiyet kavramını Turner ile Posner arasındaki tartışmanın ışığında değerlendirdim. Vardığım sonuç şuydu. İki yazar da oligopolü tekel ile kartel arasında bir yere koyar, ama Posner onu kartele, Turner tekele benzetir. Avrupa’nın birlikte hâkimiyet uygulaması, dışlayıcı davranışlar bakımından Turner’ın sonraki pozisyonuyla örtüşür. Posner’in savunduğu türden, tüketiciyi doğrudan sömüren örtülü danışıklı davranışın yasaklanması ise Avrupa’da hiç sınanmamıştır. Airtours kararının ardından ispat sorunu iki yakada da aynı yerde düğümlenmektedir.

Bu süreçte kendisiyle hem Dearborn Caddesi’ndeki federal mahkeme binasındaki odasında hem de fakültede birkaç kez bir araya geldik. Taslağımı okudu ve çok değerli yorumlarını iletti. Yirmi iki yıl sonra o görüşmelerden aklımda kalan şey, konuya hâkim olmasından çok, başka bir hukuk düzeninden gelmiş genç bir rekabet uzmanının argümanını ciddiye alma biçimidir. Yazdıklarını eleştirdiğim yerleri de aynı dikkatle okumuştu.

Çalışma Mayıs 2004’te tamamlandı, sonra Yeditepe Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi’nde yayımlandı. Metnine SSRN üzerinden ulaşılabilir: Comparative Analysis of Collective Dominance. Kapağında hâlâ “Independent Research – Richard A. Posner” yazar. Meslek hayatımda en çok gurur duyduğum satırlardan biridir.

O çalışmadan mesleğime taşıdığım en önemli şey bir sonuç değil bir alışkanlıktır. Bir paralel davranış dosyasında önce pazarın danışıklı davranışa elverişli olup olmadığına, sonra pazarın fiilen nasıl davrandığına, en son da iletişim delillerine bakmak. Bu sıralama hem iddia eden hem savunan taraf için bir disiplin sağlar. Yapısal koşullar elverişli değilse iletişim delilinin ağırlığı azalır. Pazarın davranışı rekabetçi bir açıklamaya uygunsa, paralellik tek başına bir şey söylemez. Tersine, koşullar elverişli ve davranış rekabetle açıklanamıyorsa, savunmanın yalnız anlaşma yok demesi yetmez. Sonraki yıllarda hem Kurum’da hem avukatlıkta bu çerçeveyi sık sık kullandım.

Posner’in kürsüde yazdığı In re High Fructose Corn Syrup Antitrust Litigation kararı (2002) bu yaklaşımın kürsüdeki karşılığıdır. İlk derece mahkemesi, beş büyük üreticinin fiyat tespiti yaptığı iddiasını yargılamaya gerek görmeden reddetmişti. Posner kararı bozdu. Gerekçede 1. maddenin lafzının, taraflar arasında hiçbir fiilî iletişim bulunmayan salt örtülü bir fiyat anlaşmasını dahi kapsayacak kadar geniş olduğunu, daha önce JTC Petroleum kararında da söylediği gibi, bir kez daha kaydetti. Ardından delilleri iktisadi olanlar ve olmayanlar diye ayırdı, iktisadi delilleri de pazarın yapısına ve pazarın davranışına ilişkin olanlar diye ikiye böldü. İlk derece hâkiminin düştüğü hataları da tek tek saydı. Hiçbir delil tek başına anlaşmayı göstermiyor diye delillerin bütününün de göstermediğini varsaymak, çelişen delilleri jürinin yerine geçerek tartmak ve bir kartelin varlığı ile başarısını birbirine karıştırmak. Rekabet hukukunda dolaylı delil üzerine yazılmış en öğretici metinlerden biridir.

Bu hikâyenin dürüstçe anlatılması gereken bir son bölümü var. Posner’in görüşleri zaman içinde değişti. 2015 tarihli In re Text Messaging Antitrust Litigation kararında, dört mobil işletmecinin kısa mesaj fiyatlarını paralel biçimde artırmasına ilişkin davada davalılar lehine verilen hükmü onadı ve örtülü danışıklı davranışın 1. maddeyi ihlal etmediğini açıkça yazdı. Gerekçesinde uygulanabilir bir yaptırım bulmanın güçlüğünü vurguladı. Rakibinin fiyatını izleyen firmaya mahkeme ne emredecektir? Bir yıl önce Louis Kaplow’un kitabı üzerine yazdığı incelemede de 1969’daki görüşünden uzaklaştığını kabul etmişti. Keith Hylton bu yolculuğu, iddialı bir uygulama iyimserliğinden aşırı caydırmanın maliyetlerini gözeten ihtiyatlı bir çizgiye geçiş olarak özetler. Yani Posner sonunda Turner’ın çare konusundaki kuşkusuna yaklaşmıştır. Ben 1969’un Posner’ini daha ikna edici bulmaya devam ediyorum. Ama fikrini değiştirdiğini açıkça söyleyebilen bir hâkim ve akademisyen olması, onu benim gözümde küçültmez, büyütür.

Türk rekabet hukukçusu için bu tartışma hiç de uzak değildir. 4054 sayılı Kanun’un 4. maddesindeki uyumlu eylem karinesi, anlaşmanın varlığı ispatlanamadığında pazardaki fiyat değişmelerinin ya da arz ve talep dengesinin rekabetin bozulduğu pazarlardakine benzerlik göstermesini karine sayar ve teşebbüslere iktisadi ve rasyonel gerçeklere dayanarak aksini ispat imkânı tanır. Bu, 1969 makalesinin önerdiği şeyin kanun metnine dökülmüş hâline çok yakındır. 6. maddenin “bir veya birden fazla teşebbüs” ifadesi ise birlikte hâkimiyetin kapısını açık tutar. Ulusal Dolaşım kararından bugüne, Kurul’un paralel davranış ve birlikte hâkimiyet dosyalarında iktisadi delili nasıl değerlendirmesi gerektiğini tartışırken hâlâ Turner ile Posner arasında gidip geliyoruz.

Kürsüdeki Posner

Posner’in hâkimliği akademisyenliğinin devamıdır. Kararları kısa, dolaysız ve dipnotsuzdur. Hukuk jargonundan nefret ederdi. Benim de birkaçını takip ettiğim duruşmalarda avukatlara teorik sorular değil olgusal sorular sorar, cevap alamayınca kendi araştırmasını yapmaktan çekinmezdi. Bu son alışkanlığı haklı eleştiriler de aldı. Önemli kararlarından bir kısmını anmak isterim.

Yazım tarzı ayrıca anılmaya değer. Kararlarına olayların sade bir anlatımıyla başlar, hukuki sorunu bir iki cümlede koyar, sonra o sorunun arkasındaki pratik meseleyi tartışırdı. Uzun alıntılardan, içtihat yığmaktan ve Amerikan hukuk yazımının atıf kurallarına gösterdiği aşırı özenden hoşlanmazdı. Bu kurallar kitabı hakkında yazdığı alaycı eleştiriler meşhurdur. İyi bir gerekçenin, hukuk eğitimi almamış zeki bir okurun da izleyebileceği bir metin olması gerektiğine inanırdı. Gerekçe yazan ya da gerekçe eleştiren herkes için bundan daha iyi bir ölçüt bilmiyorum.

Hospital Corporation of America v. FTC (1986), bir hastane zincirinin Chattanooga’daki devralmalarına ilişkindir. Posner FTC’nin kararını onarken birleşme kontrolünün asıl kaygısının devralma sonrasında danışıklı davranışın kolaylaşması olduğunu ve FTC’nin bu ihtimali kesinlikle değil makul bir olasılıkla göstermesinin öncül bir analiz yapıldığı için yeterli olduğunu açıkladı. Koordinasyon etkilerinin içtihattaki en berrak anlatımlarından biridir.

Khan v. State Oil (1996) bir hâkimin üst mahkemeye nasıl itiraz edebileceğinin ders kitabı örneğidir. Posner azami yeniden satış fiyatının belirlenmesini per se yasaklayan 1968 tarihli Albrecht içtihadının iktisadi dayanaktan yoksun olduğunu, temellerinin güve yeniği gibi delik deşik olduğunu yazdı, ama bağlı olduğu için uyguladı. Yüksek Mahkeme ertesi yıl State Oil v. Khan kararında oybirliğiyle Albrecht’ten döndü ve Posner’in tespitlerine açıkça atıf yaptı.

Tek taraflı davranışlarda Olympia Equipment Leasing v. Western Union (1986), tekel konumundaki bir firmanın rakiplerine yardım etme yönünde genel bir yükümlülüğünün bulunmadığını söyleyen karardır ve sözleşme yapmayı reddetme tartışmalarında hâlâ ilk atıflardandır. Valley Liquors (1982) ve Roland Machinery (1984) dikey kısıtlamalarda ve münhasır bayilikte pazar gücü ile kapama analizini ön şart hâline getiren kararlardır. Blue Cross v. Marshfield Clinic (1995) sağlık sektöründe pazar tanımı ve en çok kayrılan müşteri kayıtları bakımından önemlidir.

Birleşmelerde United States v. Rockford Memorial (1990) kararını da eklemek gerekir. İki hastanenin birleşmesinin yasaklanmasını onayan bu karar, kâr amacı gütmeyen kuruluşların da pazar gücünü kullanabileceğini açıklar ve hastane birleşmelerinde coğrafi pazar tanımının nasıl yapılacağı konusunda hâlâ başvurulan bir metindir. Regülasyon alanında Schurz Communications v. FCC (1992) ayrı bir yerde durur. Posner bu kararda Federal İletişim Komisyonu’nun (FCC) televizyon ağlarının program yapımcılığına ve dağıtımına girmesini sınırlayan kurallarını, FCC gerekçesini iktisadi olarak temellendiremediği için iptal etti. Bir düzenleyici kurumun kararının gerekçe yönünden yargısal denetiminin nasıl yapılabileceğini merak eden idare hukukçuları için öğretici bir örnektir. Hâkim kurumun yerine geçmez, ama kurumdan vardığı sonuç ile dayandığı olgular arasındaki bağı göstermesini ister.

Rekabet hukukunun dışında, Indiana Harbor Belt Railroad v. American Cyanamid (1990) kusursuz sorumluluğun ne zaman kusur sorumluluğuna tercih edilmesi gerektiğini iktisadi terimlerle açıklar ve haksız fiil derslerinin değişmez okumasıdır. American Hospital Supply v. Hospital Products (1986) ihtiyati tedbir kararını bir eşitsizliğe indirger. Talebin reddi hâlinde davacının uğrayacağı zarar ile davacının haklı çıkma olasılığının çarpımı, talebin kabulü hâlinde davalının uğrayacağı zarar ile davacının haksız çıkma olasılığının çarpımından büyükse tedbir verilmelidir. Rekabet hukukunda geçici tedbir tartışan herkesin bu formülü bir kez okumasını öneririm. Rhone-Poulenc (1995) toplu davalarda sertifikasyon kararının davalı üzerinde yarattığı sulh baskısını tartışır. 2012’de ilk derece hâkimi sıfatıyla baktığı Apple v. Motorola davasında ise standarda esas patentlerde ihtiyati tedbir ve tazminat taleplerini reddetmiş, FRAND tartışmalarına erken ve etkili bir katkı yapmıştır.

Son yıllarında verdiği kararlar onu muhafazakâr hukuk hareketinden iyice uzaklaştırdı. Baskin v. Bogan (2014) kararında Indiana ve Wisconsin’in eşcinsel evlilik yasaklarını anayasaya aykırı buldu. Gerekçesi, yasakların ileri sürülen amaçlarla hiçbir akılcı bağının bulunmadığı üzerine kuruluydu. 2007’de Crawford davasında seçmen kimliği zorunluluğunu onayan kararı yazmış, yıllar sonra bu kararda yanıldığını açıkça söylemişti. Yargıç Scalia ile yorum yöntemi üzerine yürüttüğü uzun polemik de bu dönemin ürünüdür. Posner’e göre metinselcilik ve özgün anlam öğretisi, hâkimin kendi tercihlerini gizlemesine yarayan bir kılıktan ibaretti.

Kitapları

Posner’in kitaplarının tam listesi sayfalar tutar. Başlıcaları yayım sırasıyla şöyle.

  • Economic Analysis of Law (1973, dokuzuncu baskı 2014)
  • Antitrust: Cases, Economic Notes and Other Materials (1974, ikinci baskı Easterbrook ile 1981)
  • Antitrust Law: An Economic Perspective (1976, ikinci baskı Antitrust Law adıyla 2001)
  • The Economics of Justice (1981)
  • The Federal Courts: Crisis and Reform (1985, yeni baskı Challenge and Reform adıyla 1996)
  • The Economic Structure of Tort Law (Landes ile, 1987)
  • Law and Literature (1988, üçüncü baskı 2009)
  • The Problems of Jurisprudence (1990)
  • Cardozo: A Study in Reputation (1990)
  • Sex and Reason (1992)
  • Overcoming Law (1995)
  • Aging and Old Age (1995)
  • The Problematics of Moral and Legal Theory (1999)
  • An Affair of State (1999)
  • Frontiers of Legal Theory (2001)
  • Public Intellectuals: A Study of Decline (2001)
  • Breaking the Deadlock (2001)
  • Law, Pragmatism, and Democracy (2003)
  • The Economic Structure of Intellectual Property Law (Landes ile, 2003)
  • Catastrophe: Risk and Response (2004)
  • Not a Suicide Pact (2006)
  • How Judges Think (2008)
  • A Failure of Capitalism (2009)
  • The Crisis of Capitalist Democracy (2010)
  • The Behavior of Federal Judges (Epstein ve Landes ile, 2013)
  • Reflections on Judging (2013)
  • Divergent Paths: The Academy and the Judiciary (2016)
  • The Federal Judiciary: Strengths and Weaknesses (2017)

Bunların içinden birkaçını ayırmak gerekir.

Economic Analysis of Law bir ders kitabından fazlasıdır. Mülkiyetten sözleşmeye, haksız fiilden cezaya, şirketler hukukundan vergiye, usulden anayasa hukukuna kadar hukukun bütün alanlarını tek bir analitik çerçeveyle kat eden ilk eserdir. Elli yılı aşkın süredir basılıyor ve hukuk ve ekonomi öğretiminin omurgası olmayı sürdürüyor. Ben Chicago’daki makalemde oligopol bölümünü yazarken altıncı baskısını kullanmıştım, ispat yüküne ilişkin bölümü ise hâlâ elimin altındadır.

Antitrust Law rekabet hukukçusunun Posner’idir. 1976 baskısı “An Economic Perspective” alt başlığını taşıyordu. 2001’deki ikinci baskıda Posner bu alt başlığı kaldırdı, çünkü önsözde yazdığı gibi artık başka bir perspektif kalmamıştı. Kitabın danışıklı davranışa ayrılan bölümü, yukarıda sözünü ettiğim koşul ve delil listeleriyle birlikte, dolaylı delille kartel ispatı üzerine yazılmış en derli toplu metinlerden biridir. Dışlayıcı uygulamalar bölümünde önerdiği, en az davalı kadar etkin bir rakibi dışlama ölçütü ise Avrupa’da eşit etkinlikte rakip testi adıyla bugün her gün tartıştığımız ölçütün kaynaklarından biridir. Yeni ekonomi başlıklı son bölüm, ağ etkilerinin ve yazılım pazarlarının antitröste getirdiği sorunları Microsoft arabuluculuğunun hemen ardından ele alır ve dijital pazarlar tartışmasının ilk ciddi metinlerinden sayılmalıdır.

The Economics of Justice, refah maksimizasyonu tezinin yanında ilkel toplumların hukuku ve mahremiyetin iktisadı üzerine denemeleri de içerir. The Problems of Jurisprudence, Overcoming Law ve The Problematics of Moral and Legal Theory birlikte okunduğunda Posner’in hukuk felsefesindeki yolculuğunu verir. Biçimcilikten ve büyük ahlak teorilerinden uzaklaşan, hukuku sonuçlarına bakarak değerlendiren, Holmes’un mirasçısı bir pragmatizm. Law and Literature edebiyat eğitimi almış bir hukukçunun iki alanı birbirine karıştırmadan konuşturabildiğini gösterir. Sex and Reason ile Aging and Old Age, iktisadi yaklaşımın en beklenmedik konulara uygulanmasıdır ve çıktıkları dönemde epey gürültü koparmışlardır.

Yargı üzerine yazdıkları kendi içinde bir raf oluşturur. The Federal Courts federal yargının iş yükünü, örgütlenmesini ve istinaf sistemini bir sektör incelemesi soğukkanlılığıyla ele alır. Cardozo: A Study in Reputation, bir hâkimin şöhretinin nasıl oluştuğunu atıf sayımlarıyla ölçmeye çalışan özgün bir denemedir. The Behavior of Federal Judges ise Lee Epstein ve Landes’le birlikte hâkim davranışını büyük veri setleriyle sınar. Landes’le yazdığı The Economic Structure of Intellectual Property Law, telif, patent ve marka hukukunu teşvik ile erişim arasındaki dengeye indirger ve fikrî mülkiyet ile rekabet hukukunun kesişiminde çalışan herkesin kütüphanesinde bulunmalıdır. Public Intellectuals kamusal entelektüellerin öngörülerinin ne kadar sık yanıldığını ve bunun neden hiçbir bedelinin olmadığını inceler. Kitabın eleştirmenleri, yazarın kendisinin de bu türün en üretken örneği olduğunu hatırlatmayı ihmal etmemiştir. Catastrophe ise küresel ölçekli, düşük olasılıklı ama yıkıcı risklere fayda ve maliyet analizinin nasıl uygulanabileceğini tartışır ve bugün okunduğunda zamanının epey ilerisinde görünür.

How Judges Think benim için ikinci en önemli kitabıdır. Hâkimlerin hukuku yalnızca “uyguladığı” yolundaki resmî anlatıyı reddeder ve hâkim davranışını bir emek piyasası katılımcısının davranışı gibi inceler. Hâkim neyi azamiye çıkarır? Boş vaktini mi, itibarını mı, iyi bir iş çıkarmış olma duygusunu mu? Hukuki malzemenin cevap vermediği açık alanda karar nasıl verilir? İdari yargıda ve rekabet hukukunda yargısal denetimin sınırlarını tartışan herkese öneririm. Reflections on Judging aynı konunun daha kişisel ve daha öfkeli devamıdır.

A Failure of Capitalism ise ayrı bir yere konmalı. 2008 krizinin hemen ardından yazıldı ve Chicago okulunun en tanınmış hukukçusunun finansal piyasaların kendi kendini düzeltme kapasitesine duyulan güveni açıkça sorguladığı kitap oldu. Aynı yıl kendisinin nasıl Keynesçi olduğunu anlatan bir yazı da yayımladı. Regülasyonla uğraşan biri olarak bu kitabı, piyasa aksaklığı ile düzenleme aksaklığı arasındaki tercihin ideolojik değil ampirik bir tercih olduğunu hatırlatan bir metin olarak okurum.

Meslektaşlarının Anlatımıyla Posner

University of Chicago Hukuk Fakültesi’nin vefatından bir hafta sonra yayımladığı anma yazısı, Posner’i meraklı, zaman zaman kışkırtıcı ve sık sık da komik biri olarak tanıtıyor. Yazıya göre Posner sahneye de çıkmış, Aiskhylos’un Oresteia’sında Agamemnon’u, Shakespeare’in Hamlet’inde Polonius’u oynamış, kendi ölüm sahnelerinin iyi karşılandığını söylemekten keyif almıştı. Yukarıda anlattığım kedi benzetmesindeki oyunbazlık, demek ki yalnız bir söyleşi esprisi değildi.

Yedinci Daire’de Posner’le otuz iki yıl birlikte çalışan Frank Easterbrook, onu “Richard Posner was the greatest legal scholar in American history” cümlesiyle anıyor. Easterbrook ayrıca Posner’i, iktisadi analizin aile hayatı dahil her şeyi açıklayabileceğine inanan bir “ekonomik emperyalist” olarak tanımlıyor. Coase iktisadı piyasaları çözümlemenin bir yolu olarak görüyordu, Posner ise bunun çok ötesine geçti. Bu tespit, yukarıda Coase ile Posner arasındaki mesafe için söylediklerimi de doğruluyor.

Yedinci Daire’de Posner’le birlikte görev yapan ve yüksek lisansım sırasında Antitrust Law dersini aldığım Diane Wood, onun merakının sınırsız olduğunu, duruşmalarda kimsenin fark etmediği soruları sorduğunu ve yanında oturmanın başlı başına bir eğitim olduğunu anlatıyor. Richard Epstein ise Economic Analysis of Law yayımlandığında kendisi dahil bütün meslektaşlarını şaşkına çevirdiğini hatırlatıyor.

Lexecon’un (bugünkü adıyla Compass Lexecon) kurucu ortaklarından Andrew Rosenfield, Posner’in olağanüstü bir hızla çalıştığını ve hâkimlikle akademisyenlik arasında hiçbir gerilim görmediğini söylüyor. Fakültenin eski dekanı ve Compass Lexecon’un başkanı Daniel Fischel ise Posner’i Amerikan hukuk tarihinin en büyük ve en etkili düşünürü olarak niteliyor ve bu mirasın yaşamaya devam edeceğini belirtiyor.

Martha Nussbaum’un anlattığı Posner ise belki de en insani olanı. Nussbaum, Posner’i biricik, karmaşık ve harika biri olarak tanımlıyor. Birlikte yürüttükleri Greenberg Seminerleri’nde Posner’in sert çıkışlarının aslında bir oyun olduğunu, öğrencilerin de bundan keyif aldığını anlatıyor. Ona göre Posner’in edebiyat sevgisi yargılama anlayışını şekillendirmişti ve her davayı insani bir durum olarak görürdü. Nussbaum bu yüzden onu Walt Whitman’ın tarif ettiği şair-yargıca benzetiyor.

Bu anlatımların ortak noktası, hız, merak ve oyunbazlıkla yan yana duran bir ciddiyet. Benim yakından gördüğüm taslak okuma titizliği de bu tabloyla uyuşuyor.

Kapanış

Posner’e yöneltilen eleştiriler az değildir. Refah maksimizasyonunun dağılım adaletine kör olduğu, iktisadi analizin ölçülebileni ölçülemeyene tercih ettiği, kürsüde dosyanın dışına çıkarak kendi araştırmasını yaptığı, çok yazdığı için zaman zaman özensiz yazdığı söylenmiştir. Bunların bir kısmına katılırım. Ama şunu da teslim etmek gerekir. Bu eleştirilerin çoğunu bizzat kendisi dile getirmiş, fikirlerini değiştirmekten ve değiştirdiğini ilan etmekten çekinmemiştir. Oligopolde, refah maksimizasyonunda, finansal regülasyonda, seçmen kimliği davasında. Bir hukukçuda bundan daha kıymetli bir meziyet bilmiyorum.

Bugün Türkiye’de bir rekabet soruşturmasında pazar gücünü talep ve arz esneklikleriyle tartışabiliyorsak, bir idari yaptırım dosyasında yanlış mahkûmiyetin ve yanlış beraatin maliyetlerinden söz edebiliyorsak, paralel davranış iddiası karşısında iktisadi delilin ne söylediğini sorabiliyorsak, bunda Posner’in payı vardır. Ben bunu kitaplardan öğrenenlerden biriyim. Üstüne, yirmi iki yıl önce Chicago’da bir yüksek lisans öğrencisinin taslağını okuyup vakit ayıran hâkimi yakından tanıma şansını bulanlardan da biriyim.

Genç meslektaşlarıma tavsiyem, Posner’i ikinci elden değil kendi metinlerinden okumalarıdır. Antitrust Law’un danışıklı davranış bölümü, Landes’le yazdığı pazar gücü makalesi, High Fructose kararı ve How Judges Think iyi bir başlangıç listesidir. Katılmayacağınız çok şey bulacaksınız. Ama neye, neden katılmadığınızı açıkça söylemek zorunda kalacaksınız. İyi bir yazarın okuruna yapabileceği en büyük iyilik de budur.

Kendisini saygıyla, minnetle ve rahmetle anıyorum. Eşi Charlene Horn’a, oğulları Eric ve Kenneth’e, öğrencilerine ve Chicago’daki bütün meslektaşlarına başsağlığı diliyorum. Yazdıkları, okunmaya ve tartışılmaya devam ettikçe bizimle kalacak.

Şahin Ardıyok

İstanbul, Kasım 2026


[1] Nadia Alfadel Coloma, “The Many Sides of Richard Posner: Remembering a Legal Giant”, University of Chicago Law School, Kasım 2026, https://www.law.uchicago.edu/news/many-sides-richard-posner-colleagues-remember-legal-giant (erişim 18 Kasım 2026). Bu yazıdaki aktarmalar anma yazısının özetidir.

[2] Şimdiye kadar tanıdığım en kayda değer rekabet hukukçusundan birisi olduğunu söyleyebilirim. Chicago’daki yüksek lisansım sırasında kendisinden “Advanced Antitrust Law” seminer dersini alma fırsatım oldu. O sırada Posner ile kaleme almaya başladıkları ancak nihayete erdirilemeyen, antitrust law kitabının 3. Baskısının taslak bölümleri üzerinden dersi işlemiş olmamız da ayrı bir tesadüf.

[3] Bu blog’da kaleme alınan yazılar aslında hafta içi akşam saatlerinde okulun Hyde Park kampüsünde yapılan workshop’ların bir çıktısı idi ve bunların birkaçına katılma fırsatım da olmuştu.

Share on Facebook Share on Twitter Share via email Share on LinkedIn
Şimdi kayıt olun
Son blog yazılarımızı e-posta ile alın.
Gönder
Posner, Rekabet Hukuku
Şahin Ardıyok

Şahin Ardıyok

Şahin Ardıyok büromuzda Regülasyon ve Rekabet Hukuku Grubu liderliğini yürütmektedir. Rekabet hukuku, regülasyonlar (ekonomik kamu hukuku), enerji hukuku, telekomünikasyon hukuku, kişisel verilerin korunması, kamu özel işbirliği (PPP) projeleri ve ithalatta haksız rekabet konuları ile ilgili büyük bilgi birikimi ve uygulama tecrübesi bulunmaktadır. Şahin Ardıyok büyük ulusal firmaları ve çokuluslu şirketleri, kamu kurumlarını ve sivil toplum örgütlerini pek çok Rekabet Kurulu soruşturması, birleşme/devralma bildirimleri, regülasyon projeleri, iptal davaları, anti-damping soruşturmaları ve PPP projelerinde temsil etmiş ve danışmanlık sunmuştur. 20 seneyi aşkın tecrübeye sahip olan Şahin Ardıyok, rekabet ve düzenlemeye tabi endüstrilere yönelik konferanslara ve sempozyumlara konuşmacı olarak katılmakta; rekabet hukuku ve regülasyonun yanı sıra hukuk ve ekonomi hakkında akademik çalışma yürütmektedir. Bu alanlara yönelik yayınlaşmış birçok kitabı ve makalesi bulunan Ardıyok, Bilkent Üniversitesinde “Ekonomik Regülasyon ve Hukuk” ile “Enerji Hukuku ve Politikası” derslerini vermektedir.

Bütün makaleler Tam biyografi

İLGILI MAKALELER

  • Rekabet Hukuku

Avrupa Süper Liginde VAR (!) Sonuçları Açıklandı: ABAD Rekabet İhlali Tespit Etti

Yazar Barış Yüksel
  • Regülasyonlar
  • Rekabet Hukuku
  • Telekomünikasyon, Teknoloji ve Medya

Dijital Pazarlar Yasası (DMA) Masaya Yatırıldı: Avrupa Komisyonu Geri Bildirimleri Değerlendiriyor

Yazar Zeynep Şengören Özcan and Eda Akın
  • İdare Hukuku
  • Rekabet Hukuku
  • Rekabet İktisadı
  • Usul Kuralları ve Cezalar

Rekabet Kanunu’nda Kurul’un İnceleme ve Araştırmaları Bakımından Öngörülen Yasal Sürelere Hukuk ve Ekonomi Perspektifinden Bir Bakış

Yazar Reşit Gürpınar, Y. Sertaç Serter, and Barış Yüksel

Balcıoğlu Selçuk Eymirlioğlu Ardıyok Keki

Balcıoğlu Selçuk Eymirlioğlu Ardıyok Keki (“BASEAK”) İstanbul’da kurulmuş, hukukun tüm alanlarında hizmet vermekte olan bir hukuk bürosudur. 2007’den beri müvekkillerimize Türkiye’de yürüttükleri faaliyetlerinde ve büyüme planlarında titiz ve güvenilir hukuki çözümler sunmaktayız.

Özel kişilerden, girişimcilere, kuruluş aşamasındaki küçük şirketlerden, devlet kuruluşlarına, orta ve büyük ölçekli özel ve halka açık şirketlerden uluslararası ve küresel holdinglere varıncaya kadar her ölçekten şirketin hukuki ihtiyaçlarına yönelik hizmet vermekteyiz.

Şimdi kayıt olun

Blog yazılarımızı e-posta ile alın.

Kayıt ol

Kategori̇ler

  • Bankacılık
  • Birleşme ve Devralma ve Ortak Girişim
  • Diğer Endüstriler
  • E-Ticaret
  • Elektrikli Araçlar
  • Enerji
  • Finansal Regülasyon
  • Genel
  • Gümrük Hukuku
  • Hakim Durumun Kötüye Kullanılması
  • Hızlı Tüketim Malları
  • Hukuk ve İktisat
  • İdare Hukuku
  • Ilac ve Sağlık
  • İnovasyon
  • Kişisel Verilerin Korunması
  • Maden Hukuku
  • Muafiyet ve Menfi Tespit
  • Otomotiv
  • Pişmanlık Uygulamaları
  • Regülasyonlar
  • Rekabet Hukuku
  • Rekabet İktisadı
  • Rekabet Uyum Programı
  • Rekabete Aykırı Anlaşmalar
  • Suç Gelirlerinin Aklanması ve Terörizmin Finansmanı
  • Telekomünikasyon, Teknoloji ve Medya
  • Uluslararası Ticaret
  • Usul Kuralları ve Cezalar
  • Uyum
  • Yapay Zeka
  • Yerinde İncelemeler
  • Yolsuzluk

© 2026 Dentons

  • © BASEAK 2024
  • Gizlilik Politikası
  • Kullanım Kuralları