Avrupa Birliği Genel Mahkemesi (“Mahkeme”) birleşme ve devralmaların denetimine ilişkin oldukça tartışılan bir karara imza attı. 9 Eylül 2026 tarihli Booking/eTraveli kararıyla[1], Avrupa Komisyonu’nun (“Komisyon”) Booking’in uçuş acentesi eTraveli Group’u (“eTraveli”) devralmasına ilişkin izin başvurusunu reddettiği kararı[2] onadı. Taraflar arasındaki yatay örtüşmeden ziyade, tamamlayıcı faaliyetleri temel alan bu ret kararı, böylece yargı denetiminin ilk aşamasından geçmiş oldu.
Kararı ilginç kılan yalnızca yeni “ters kaldıraç” zarar teorisinin kabul edilmesi değil. Mahkeme, Komisyon’un sayısal analizinde çeşitli hatalar tespit ediyor ve işlemin Booking’in otel OTA pazarındaki payını yüzde birin oldukça altında (“a few tenths of a per cent”) artırabileceği ihtimalini dışlamıyor. Buna rağmen ret kararı ayakta kalıyor. Karar rekabet hukuku çevrelerinde de büyük ölçüde sürprizle karşılandı. Bu sonuç, ağ etkilerinin güçlü olduğu dijital pazarlarda hâkim durumdaki teşebbüslerin devralmalarının denetimi bakımından Komisyon’a geniş bir hareket alanı tanıyarak önemli sorular doğuruyor.
Biz de bu blog yazımızda ters kaldıraç (reverse leveraging) ve pekiştirme (entrenchment) kavramlarını merkeze alarak Mahkeme’nin gerekçesini ve karara yöneltilen eleştirileri ele alıyoruz.
Neler Olmuştu?
Booking, Avrupa Ekonomik Alanı’nda çevrimiçi otel seyahat acenteliği (online travel agency, “OTA”) pazarında 2022 itibarıyla %60–70 bandında bir paya sahip. En yakın rakibi Expedia’nın payı ise pazarın otellere hizmet sunulan B2B bölümünde %10–20 bandında kalıyor. İsveç merkezli eTraveli, Gotogate ve Mytrip gibi markalarla uçuş bileti satıyor; uçuş OTA pazarında güçlü, ancak hâkim durumda olmayan bir oyuncu. İşlemin değeri yaklaşık 1,63 milyar Avro’ydu.
Üstelik, taraflar birbirine yabancı değil. Booking.com’daki uçuş hizmetinin arkasında 2019’dan bu yana esasen eTraveli bulunuyor. Booking, Komisyon’un ret kararının açıklandığı gün bu karara karşı yargı yoluna başvuracağını ve eTraveli ile ticari ortaklığını en az Aralık 2028’e kadar uzattığını duyurmuştu. Dolayısıyla işlem Booking’e yeni bir hizmet kazandırmaktan çok, zaten birlikte çalıştığı bir teşebbüs üzerinde kontrol sağlamayı hedefliyordu. Bu nüans, işlem gerçekleşmeseydi tarafların nasıl faaliyet göstereceğinin (yani karşı-olgusal senaryonun) ve devralmanın ilave etkisinin belirlenmesi bakımından önem taşıyor.[3]
Komisyon’un izin vermediği işleme İngiltere’de CMA’nın ve ABD’de FTC’nin koşulsuz izin vermesi de dikkat çekici. Farklı otoritelerin aynı işlemin rekabetçi etkilerine ilişkin farklı sonuçlara ulaşabildiğini, Komisyon ile CMA’nın Microsoft/Activision Blizzard işlemine yaklaşımlarında da görmüştük.[4]
Komisyon Neden İzin Vermedi?
Komisyon’un endişesi, esasen birbirine rakip iki teşebbüs arasındaki yoğunlaşmadan kaynaklanmıyordu. Tarafların faaliyetleri büyük ölçüde tamamlayıcıydı. eTraveli de uçuş OTA pazarında güçlü olmakla birlikte hâkim durumda değildi.
Komisyon’a göre sorun başka bir yerde yatıyordu. Komisyon, uçuş rezervasyonlarını seyahatin “giriş kapısı” olarak görüyor. Buna göre tatil planlayan kişiler çoğunlukla önce uçuşlarını, ardından otellerini ayarlıyor. Uçuş arayan müşteri varış noktasını, tarihlerini ve iletişim bilgilerini platforma bırakıyor. Bu bilgilerle müşteriye uçuş satışından önce, satış anında veya sonrasında e-posta ya da uygulama bildirimiyle otel önerilebiliyor. Komisyon, eTraveli’yi Booking için önemli bir müşteri edinim kanalı (customer acquisition channel) olarak görüyor. Bu kanalın kontrolüyle Booking’in otel OTA pazarındaki konumunun güçleneceği ve rakiplerin büyümesinin zorlaşacağı değerlendiriliyor.
Booking’in tek noktadan rezervasyon imkânı sunabilmesi ve uçuş müşterilerine otel önerebilmesi, yani çapraz satış (cross-selling), zarar teorisinin merkezinde yer alıyor. Booking, bu yaklaşımın yatay olmayan birleşmelere ilişkin yerleşik çerçeveden ayrıldığını ve tüketiciye fayda sağlayan çapraz satışın rekabetçi zarar olarak görüldüğünü ileri sürüyor. Mahkeme ise Rehber’in rakiplerin pazara erişiminin veya pazarda büyümesinin zorlaşmasını da kapama kapsamında değerlendirdiğini belirterek bu itirazı reddediyor.
Komisyon’un kararının bir diğer dayanağı ise iki taraflı ağ etkileri. Buna göre, daha fazla kullanıcı Booking’i oteller için daha cazip kılarken; daha fazla otel de kullanıcıları Booking’e çekiyor. Bildirilen işlem de bu döngüyü hızlandırarak rakiplerin müşteri edinmesini ve büyümesini zorlaştıracak nitelikte değerlendiriliyor.
Booking, uçuş rezervasyonu sırasında rakip otel tekliflerinin de gösterileceği bir seçim ekranı önerdi. Komisyon ise tekliflerin seçimi ve sıralanmasına ilişkin endişelerinin giderilmediğini ve rezervasyon sonrasında e-posta veya bildirimlerle yapılabilecek çapraz satışın devam edebileceğini belirterek öneriyi yeterli bulmadı.
Mahkeme Ne Diyor?
Yeni Bir Zarar Teorisi: Ters Kaldıraç (Reverse Leveraging)
Geleneksel kaldıraç teorisinde teşebbüsün, hâkim durumda olduğu pazardaki gücünü komşu bir pazara taşıdığı kabul edilir. Booking/eTraveli’de ise yön tersine dönüyor. Komisyon’a göre Booking, uçuş OTA pazarında faaliyet gösteren eTraveli’yi devralarak uçuş müşterilerini zaten hâkim olduğu otel OTA pazarına yönlendirecek ve bu pazardaki konumunu güçlendirecekti. Komisyon’a göre bu, Booking’in mevcut hâkim durumunun pekişmesine (entrenchment) yol açacaktı.
Mahkeme, 2008 tarihli Yatay Olmayan Birleşmeler Rehberi’nin (Non-Horizontal Merger Guidelines) zarar teorilerini sınırlı sayıda düzenlemediğini, kaldıraç kavramının yalnızca hâkim olunan pazardan diğer pazara doğru işleyen bir mekanizmayla sınırlanamayacağını ve aksi yorumun çelişkili olacağını belirtiyor.[5]
Ne var ki yeni bir zarar teorisinin kabulü ile ispat koşullarının belirlenmesi ayrı meseleler. Karar bu yönüyle de eleştiriliyor. Rekabet hukukunda hâkim durumu rakiplerden gelebilecek baskıya karşı korumayı konu alan savunma amaçlı kaldıraç (defensive leveraging) uzun süredir bilinen bir teori ve muhtelif koşulları var. Mahkeme’nin ters kaldıracın bu yaklaşımla ilişkisini açıklamadan teoriyi kabul etmesi, uygulanacak ispat standardı bakımından soru işaretleri yaratıyor. İşlem gerçekleşmeseydi hangi rakiplerin ve müşteri edinim kanallarının Booking üzerinde rekabetçi baskı kurabileceğinin gösterilmesi ihtiyacı ortadan kalkmıyor.
Liyakat Rekabeti (competition on the merits): Daha iyi hizmet sunmak neden yeterli olmadı?
Booking’e göre uçuş müşterisine otel önermek, hiçbir zorlama içermeyen ve tüketiciye kolaylık sağlayan olağan bir rekabet davranışıydı. Mahkeme de çapraz satışın bağlama ve paketlemedeki türden bir baskı yaratmadığını kabul ediyor. Ancak bir yoğunlaşmanın gerçekleştirilmesinin kendi başına liyakat rekabetinin bir biçimi sayılamayacağını belirtiyor[6].
Mahkeme’nin bu ayrımı, tüketiciye sağlanacağı ileri sürülen faydaların etkinlik savunması kapsamında ayrıca ispatlanmasının önemini artırıyor. Mahkeme, rekabetçi zararı gösterme yükünün Komisyon’da, bu zararı dengeleyecek etkinlikleri ortaya koyma yükünün ise bildirimde bulunan taraflarda olduğunu belirtiyor.[7]
Kararın zamanlaması da dikkat çekici. Komisyon’un 102. madde kapsamında dışlayıcı kötüye kullanmalara ilişkin Kılavuz’u kararın verildiği 9 Eylül 2026’da AB Resmî Gazetesi’nde yayımlandı. Daha önce blogumuzda da ele aldığımız Kılavuz, liyakat rekabetinden sapma ile dışlayıcı etki doğurmaya elverişliliği ayrı unsurlar olarak inceliyor. Elbette kötüye kullanma ve yoğunlaşma denetiminin hukuki testleri farklı. Yine de Booking’in daha bütünleşik bir hizmet sunmasının hem tüketici faydası hem de zarar teorisinin dayanağı olarak görülmesi tartışmalı. Bu durum, daha iyi bir hizmet sunulmasından doğan kazanımların rekabetçi zarar olarak değerlendirilip değerlendirilmediği sorusunu gündeme getiriyor. Nitekim Booking/eTraveli kararı, bu yönüyle “etkinlik suçu” (efficiency offence) olarak anılan eleştiri çerçevesinde de tartışılabilir.
Booking’in iç belgelerinde seyahat ekosisteminin müşteriler açısından hizmeti daha “yapışkan” (stickier) hâle getireceği beklentisine yer veriliyor. Mahkeme de Booking müşterilerinin sadakatinin alışkanlık ve ataletten kaynaklandığı yönündeki Komisyon tespitini onaylıyor. Böylece müşteri bağlılığını artırma hedefi, hâkim durumun pekişmesi analizinin bir parçası hâline geliyor.[8]
Sayısal Analizdeki Hatalar Neden Sonucu Değiştirmedi?
Mahkeme, Komisyon’un işlemin Booking’in pazar payı üzerindeki etkisini hesaplamak için kullandığı yöntemde çeşitli eksiklikler tespit ediyor. Özellikle uçuş rezervasyonlarıyla bağlantılı olmayan otel rezervasyonlarının hesaba katılması ve pazar büyüklüğüne ilişkin varsayımlar nedeniyle öngörülen artışın olduğundan yüksek hesaplanmış olabileceğini belirtiyor. Ayrıca otellerin birden fazla OTA üzerinden satış yapmasını kolaylaştıran kanal yöneticisi yazılımlarının etkisinin yeterince değerlendirilmediğine ve işlemin otelleri envanterlerini Booking’e kaydırmaya yönelteceğinin gösterilemediğine dikkat çekiyor. Bu eksiklikler karşısında, Mahkeme işlemin Booking’in pazar payını yalnızca yüzde puanın birkaç onda biri kadar artırabileceği ihtimalini dışlamıyor. Bununla birlikte Mahkeme, hangi karşı-olgusal senaryo esas alınırsa alınsın öngörülen artışın sınırlı kalacağını ve bu nedenle senaryo tercihinin değerlendirmede belirleyici olmadığını ifade ediyor.
Buna rağmen Mahkeme, yüksek pazar payını, ağ etkilerini, tüketici ataletini ve rakiplerle arasındaki büyük farkı birlikte değerlendirerek zarar teorisini ayakta tutuyor. Mahkeme’ye göre, yeterince inandırıcı ve tutarlı olmaları koşuluyla nitel deliller, nicel analizlerle desteklenmeseler dahi rekabetçi zararın ortaya konulmasında kullanılabilir. Ancak burada tartışmalı olan husus nitel delillerin kullanılabilmesi değil, Komisyon’un sayısal analizindeki eksikliklerin bu delillerle ne ölçüde giderilebildiği.
Nitekim uçuş müşterilerinin otel rezervasyonuna yönelme oranının düşük olması, işlemin Booking’in konumunu ne ölçüde güçlendireceği sorusunu gündeme getiriyor. Mahkeme ise bu oranın yeni müşteriler bakımından düşük olduğunu kabul etmekle birlikte, mevcut müşterilerde daha yüksek olduğuna ve uçuş rezervasyonuyla edinilen müşteri verilerinin sonraki çapraz satışlarda kullanılabileceğine dikkat çekiyor. Bununla birlikte, ağ etkilerinin varlığı tek başına bu etkilerin hangi yönde ve ne ölçüde gerçekleşeceğini açıklamıyor. Üstelik Mahkeme, işlemin otelleri Booking’e ilave oda envanteri aktarmaya veya rakipleriyle ilişkilerini kesmeye yönelteceğinin gösterilemediğini de kabul ediyor[9]. Dolayısıyla, sınırlı sayıdaki ilave müşterinin rakiplerin büyümesini neden önemli ölçüde zorlaştıracağı sorusu karşımıza çıkıyor.
SIEC testi: Rekabetin Azalması Şart mı?
Mahkeme, hâkim durumun güçlenmesinin tek başına etkin rekabetin önemli ölçüde engellenmesi (significant impediment to effective competition, “SIEC”) anlamına gelmediğini kabul ediyor. Ancak bunun için işlem sonrasında rekabetçi baskının mutlaka azalması gerektiği görüşünü de benimsemiyor. Mahkeme’ye göre, zaten düşük olan rekabet düzeyinin pekişerek kalıcılaşması da belirli koşullarda SIEC oluşturabilir[10].
Mahkeme bu sonuca ulaşırken özellikle pazardaki güçlü ağ etkilerine, Booking’in rakipleriyle arasındaki büyük farka ve uçuş rezervasyonlarının Booking’in henüz hâkim olmadığı az sayıdaki müşteri edinim kanalından biri olmasına dayanıyor. Bu koşullarda, pazar payındaki çok sınırlı bir artışın dahi Booking’in konumunu güçlendirerek rakiplerinin büyümesini zorlaştırabileceğini kabul ediyor. Böylece işlemin rekabet üzerindeki etkisi, yalnızca yarattığı ilave pazar payı üzerinden değil, mevcut pazar yapısını ne ölçüde kalıcılaştırdığı üzerinden değerlendiriliyor.
Bu yaklaşımın tartışmalı tarafı ise işlemin yol açtığı değişim ile mevcut hâkim durum arasındaki ayrımın belirsizleşmesi. Nitekim Booking, işlem sayesinde kazanılacak müşteri sayısının otelleri kendisine ek envanter aktarmaya yöneltecek kadar büyük olmadığını savunmuştu. Mahkeme ise bu argümanın işlemin etkisizliğini değil, Booking’in zaten ne kadar güçlü bir konumda bulunduğunu gösterdiğini belirtiyor.
Kararın ispat yüküne ilişkin değerlendirmesi de bu tartışmayı derinleştiriyor. Mahkeme, mevcut hâkim durumun rakiplerin büyümesini zaten zorlaştırdığını ve bu nedenle Komisyon’dan rakiplerin gelecekteki büyümesini özellikle yüksek bir ispat standardıyla ortaya koymasının beklenemeyeceğini ifade ediyor[11].
Burada bir ispat standardı meselesi olduğu söylenebilir. Bu yaklaşıma göre hâkim durum rakiplerin büyümesini zorlaştırdıkça, bu büyümenin gerçekleşebileceğine ilişkin delillerin aranması da hafifliyor. Rakiplerin büyüme ihtimalinin zayıflığı hem zarar teorisinin gerekçesi hem de bu teoriyi ispat yükünün hafifletilmesinin nedeni haline gelmiş oluyor. Dolayısıyla karar, mevcut rekabet koşullarının korunması ile bir yoğunlaşmanın rekabet üzerindeki ilave etkisinin ortaya konulması arasındaki sınırın nerede çizileceği sorusunu gündeme getiriyor.
Bundan Sonrası
Booking/eTraveli kararı, özellikle güçlü ağ etkilerinin bulunduğu dijital pazarlarda, hâkim durumdaki teşebbüslerin rakipleriyle doğrudan örtüşmeyen faaliyetlere yönelik devralmalarının da ciddi bir rekabet hukuku riski taşıyabileceğini gösteriyor.
Karar, Komisyon’un 30 Nisan 2026’da yayımladığı taslak Birleşme Rehberi bakımından da önem taşıyor. Taslak, hâkim durumun pekişmesini ayrı bir zarar teorisi olarak ele alıyor ve önemli müşteri edinim kanallarının kontrolünü bu kapsamda değerlendiriyor. Hatta Rehber’de Komisyon’un Booking/eTraveli kararına da açıkça atıf yapılıyor[12]. Bu yaklaşım, Genel Mahkeme’nin kararıyla önemli bir yargısal destek kazanmış oldu. Bununla birlikte, taslağın daha geniş bir varlık ve faaliyet grubunu kapsaması nedeniyle, bu yaklaşımın gelecekteki işlemlere ne ölçüde uygulanabileceği henüz açık değil.
Genel Mahkeme kararlarına karşı ABAD nezdinde temyiz yoluna gidilebiliyor. Kararın olası temyiz sürecini ve yoğunlaşma denetimine etkilerini takip etmeye devam edeceğiz.
[1] AB Genel Mahkemesi’nin 09.09.2026 tarihli ve T-1139/23 sayılı Booking Holdings v Commission kararı, ECLI:EU:T:2026:535 https://infocuria.curia.europa.eu/tabs/jurisprudence?sort=DOC_DATE-DESC&searchTerm=%2522T%252D1139%252F23%2522&publishedId=T-1139%2F23 (Son Erişim: 26.10.2026).
[2] Avrupa Komisyonu’nun 25.09.2023 tarihli ve M.10615 sayılı Booking Holdings/eTraveli Group kararı, https://ec.europa.eu/competition/mergers/cases1/202451/M_10615_10430872_121034_7.pdf (Son Erişim: 26.10.2026).
[3] Booking Holdings’in 25.09.2023 tarihli basın açıklaması, “The European Commission’s decision does not alter Booking Holdings’ commitment to continue building its already growing and successful flights offering at Booking.com, and providing increased choice and transparency for consumers, as the company today also announces an extension of an existing and long-standing commercial partnership agreement between Booking.com and Etraveli Group through at least December 2028.” https://www.prnewswire.com/news-releases/booking-holdings-intends-to-appeal-european-commission-decision-to-prohibit-the-companys-acquisition-of-etraveli-group-301937314.html (Son Erişim: 26.10.2026).
[4] Booking Holdings’in 25.09.2023 tarihli basın açıklaması, “The Company strongly believes the Commission is wrong on both the facts of the case and the law applicable to this transaction, which was cleared unconditionally by multiple competition authorities, including the UK Competition & Markets Authority and U.S. FTC”. Bkz.https://www.gov.uk/cma-cases/booking-holdings-inc-slash-etraveli-group-ab-merger-inquiry
[5] Genel Mahkeme‘nin kararı para. 76-90.
[6] Genel Mahkeme‘nin kararı para 105-107.
[7] Thibault Schrepel, Keeping a market where it is can now be the harm (Booking/eTraveli, T-1139/23), https://thecompetitionsystem.substack.com/p/booking-etraveli (Son Erişim: 22.10.2026).
[8] Genel Mahkeme‘nin kararı para. 48.
[9] Genel Mahkeme’nin kararı, para. 249, 260, 264–265
[10] Bkz. AB Genel Mahkeme’nin Kararı para. 463-469
[11] “Indeed, the effectiveness of merger control and the Commission’s ability to oppose the strengthening and consolidation of existing dominant positions would be undermined if it were subject to a particularly high burden of proof to demonstrate the likely growth of a dominant undertaking’s competitors, since that dominance makes such development more difficult to prove a priori, or at least more difficult to predict.”
[12] Draft Merger Guidelines, 30 Nisan 2026, para. 252–256
